تمدن قناتی شهداد اوج هنر کویرنشینان

به گزارش خبرنگار مهر، ارسال پرونده ثبت جهانی سه قنات تاریخی در کرمان به یونسکو نشان از ریشه کهن احداث این سازه های آبی در استان کرمان دارد در کنار وجود این قنات ها دهها آب انبار منحصر به فرد و یخدان های خشتی در کرمان نشان می دهد احداث سازه های مرتبط با انتقال و نگهداری و حتی تبدیل آب به یخ در استان کرمان سابقه ای طولانی دارد.

برخی قنات های موجود در استان کرمان تا سه هزار سال قدمت دارند و نشان دهنده ادامه حیات در استانی است که کویر در آن نقش پر رنگی دارد و بروز و سقوط تمدنها در آن با تکیه بر وجود قناتها شکل گرفته است.

با وجود گذشت سالها همچنان تامین آب بسیاری از شهرهای استان کرمان از جمله شهر کرمان همچنان بر دوش قناتهای پرآب است و طبق آمار موجود هزار و ۹۵۰ قنات در استان کرمان وجود دارد.

مردمان کویر در مجاورت هر تمدن رودخانه ای زیر زمینی خلق می کردند

استاد باستانی پاریزی از قنات ها با نام حماسه های کویر یاد می کند و آنها را رگهای حیات در تن زمین کرمان می داند. در واقع از زمان باستان این قناتها در دشتهای کشور به خصوص استانهای قم، اصفهان، یزد و کرمان مهمترین تامین کننده آب مورد نیاز تمدنها بوده است. در کتب تاریخی اینگونه نقل شده که در مجاورت هر رودخانه تمدنی شکل می گرفته است.

استفاده بی رویه از آبهای زیر زمینی، کمبود نزولات جوی در مقیاس سالانه و همچنین عدم مدیریت و رسیدگی به قناتهای موجود در دشت کرمان موجب خشک شدن تعداد زیادی از آنها و یا کم آب شدن تعدادی دیگر شده استاما مردمان کویر این رودخانه های عظیم زیرزمینی را خود ایجاد می کردند.

هم اکنون در بم قنات هایی وجود دارد که بیشترین قسمت آب این شهر را تامین می کنند و دبی آب این سازه های آبی، آنچنان زیاد است که مانند رودخانه های بزرگ زیرزمینی از دل زمین بیرون می آیند.

در واقع این سازه های شاهکارهای آب در استان کرمان هستند و بدون استفاده از هر گونه انرژی آب را از سطوح پایین زمین و بیشتر در قلب کویر از خاک بیرون می آورند.

اما استفاده بی رویه از آبهای زیر زمینی، کمبود نزولات جوی در مقیاس سالانه و همچنین عدم مدیریت و رسیدگی به قناتهای موجود در دشت کرمان موجب خشک شدن تعداد زیادی از آنها و یا کم آب شدن تعدادی دیگر شده است.

کراپ‌شده - قنات

با این وجود قنات همچنان به عنوان جزئی جدانشدنی از زندگی کرمانی از گذشته دور تا کنون بوده و خواهد بود.

روایت باستانی پاریزی از حماسه مردمان کویر

مرحوم استاد محمدابراهیم باستانی پاریزی در نامه «حماسه کویر» پیرامون قنات ها و روستاهای ایران زمین می نویسد: حدود سی قنات را می شناسم که تنها در حومه سیرجان و کرمان دایر بودند و بایر شده اند.

وی در ادامه این نامه می افزاید: این قنات ها در سیرجان عبارت بودند از سعید آباد ( که وسط مدرسه  بدر سیرجان مظهر می شد)، چراغ بمید، خرمه، صدرآباد، بدرآباد، کوشکو، مهدی آباد، ده یادگار، مکی آباد، امین آباد، فیروزآباد، علی آباد خواجه، حسن آباد کلانتری،  زیدآباد، محمودآباد، تاج آباد، نصرت آباد ... و در کرمان هم قنات های فتح آباد، مستوره، شهر آباد، اکبرآباد، بیدآباد، بداغ آباد، طهماسب آباد، مویدی، بهجرد، بیگلربگی ، سلسبیل و بسیاری قناتهای دیگر که خشک شده اند.

چاههای عمیق آقا محمد خان‌های کرمان هستند

وی ادامه می دهد: به تکرار توضیح می دهم که من در این قنات ها، دست و روی خود را شسته ام و امروز از دم تمام این قنات ها به جای آب، دود بیرون می آید. حالا متوجه می شوم که بیخود سالها در تاریخ کرمان جستجو می کردم تا ببینم چند تا قنات در هنگام محاصره  آقا محمد خان قاجار پر شده و بایر شده است. آقا محمد خان ما همین چاه های عمیق هستند که بیش از ۲۵ قنات را تنها در شهر کرمان به خاک نابودی انباشتند.

قناتهای مشهور کرمان

مشهورترین قناتهای کرمان که هنوز هم به یاد مردم این شهر هستند و گاه نام خود را برمحلات کرمان گذاشته اند عبارتند از؛ قنات شهر آباد گنجعلی‌خان _ که چهارصد سال پیش احداث شده، مادر چاههای زمین‌های کشاورزی ماهان است و مظهر آن در میدان گنجعلی‌خان کنار آب‌انبار گنجعلی‌خان، است.

قنات زریسف کرمان مربوط به پیش از اسلام و حتی پیش از زرتشت است. قنات مستوره متعلق به سلجوقیان کرمان است. هزار سال پیش که مسجد ملک را ساختند و این آب در آن مسجد پایاب داشت.

قنات خاتون آباد مربوط به عهد قراقائیان است، معاصر روزگار سعدی و حمله مغول به بغداد.

قنات بیگلربیگی به مناسبت فتح بلوچستان، فضعلی خان بیگلربیگی، باز هم صد و پنجاه سال پیش، آن را به همان مناسبت فتح‌آباد نامیده باشد.

کرمان بر طبق دفاتر اسناد، پیش از پیدایش چاه عمیق، بیش از چهار هزار قنات و اثر قابل اعتنا داشته است.

ما آب را در اعماق زمین بو می کشیدیم

یک مقنی قدیمی کرمانی به نام علی ایرانمش که کارش را از اجدادش به یادگار برده است و هم اکنون بیش از هفتاد سال دارد در گفتگو با مهر در خصوص قناتهای کرمان می گوید: آن روزها که ما قنات حفر می کردیم و بعد از آن آبادی در پی آبادی از این قناتها برپا می شد و روستاها و باغها شکل می گرفت گذشته هر چند امروز هم آب بسیاری از قناتها و شهرهای بزرگ حتی خود کرمان به وجود این قناتها بسته است و آب آشامیدنی مردم از همین قناتها تامین می شود اما خشکسالی و بی توجهی در نگهداری از قناتها تخریب و خشکی آنها را در پی داشته است.

کراپ‌شده - کراپ‌شده - کراپ‌شده - قنات

وی گفت: حالا به دلیل خشکسالی روستاها در پی روستاهای دیگر از سکنه خالی می شوند و قناتها از بین می روند.

وی در خصوص چگونگی حفر قنات می گوید: حفر قنات یک حس است یک احساس خاص می طلبد که باید از کودکی در وجود مقتنی شکل گیرد به قول مرحوم پدرم ما آب را بو می کشیم و می دانیم وقتی چاهها را در دل کویر حفر می کنیم و با کانالهایی در اعماق زمین آنها را به هم ربط می دهیم باید به کدام سو و سمت برویم که دقیقا از چاه بعد سر در بیاوریم.

ایرانمنش افزود: در کویر چاههایی حفر می کنیم که ارتفاع متفاوت دارند و با سطحی شیب دار در عمق زمین این چاهها را به هم وصل می کنیم و رفته رفته کانال را به سطح زمین نزدیک می کنیم تا از جایی از دل خاک خارج شود که به آن مظهر قنات می گوییم.

وی گفت: این کار را با ابزاری ابتدایی به نام «ریسمون کار» انجام می دهیم اما در حال حاضر بیشتر کار ما محدود می شود به لایروبی قناتهایی که خشک شده اند و دیگر آب نمی دهند اما اوج کار ما در بم بود که به دلیل زلزله بسیاری از قناتهای بم که هزاران سال عمر دارند فرو ریخته بودند.

به جای اینکه آب از خلیج فارس بیاوریم قناتها را احیا کنیم

وی گفت: حالا مردم کرمان دم از بی آبی و خشکسالی می زنند و می خواهند آب از خلیج فارس و یا استانهای دیگر بیاورند اما چاره کار کرمان در دست همین قناتها است و باید آنها را احیا کنیم تا کویر بار دیگر سخاوتش را به مردم نشان دهد.

این مقنی کهنسال کرمانی می گوید: در استان کرمان ۳۵ هزار کیلومتر قنات در دل کویر حفر شده است یعنی ثروتی بزرگ که باید بار دیگر احیا شود اما متاسفانه ما این داشته های خود را فراموش کردیم و به فکر آوردن آب از دیگر مناطق هستیم.

وی ادامه می دهد: حالا اگر بخواهند چاه حفر کنند باید کارشناس بیاورند و دهها مهندس نظر بدهند و در آخر هم این چاهها بعد از چند سال آبدهی موجب خشک شدن چشمه ها و قناتها می شوند اما مقنی ها هنوز هم با همان ریسمون کارشان آب را از دل کویر خشک بیرون می آورند.

/ 0 نظر / 18 بازدید