پایگاه اطلاع رسانی ،مشاوره و راهنمایی کشاورزان و دوستداران علم کشاورزی در وسیع ترین بخش ایران
گز شهداد شهد کویر لوت
۱۳٩٢/٧/٢٧ ساعت ۱:۱۸ ‎ق.ظ | نوشته ‌شده به دست سعیدمومن زاده خبیصی | ( نظرات )

مقالات گیاهان دارویی، 

خلاصه :

با پیشرفت علم و آگاهی از فوائد و کاربردهای چند جانبه منابع طبیعی و گونه‌های گیاهی ، بشر به این فکر افتاد تا صدمات وارد آمده به منابع مذکور را با اعمال شیوه‌های صحیح و علمی بهره‌برداری جبران نماید. در این میان گونه گز با ارزش زیست محیطی و اقتصادی قابل توجه به 55000 گونه در سطح جهان و 32 گونه و فلات پهناور ایران توجه کارشناسان را به خود جلب کرده است . این گونه به جز اهمیتی که در تثبیت شن و صنایع چوب و کاغذ دارد، می‌تواند در تولید محصولات فرعی جنگلی مانند گز نگبین که در صنایع غذایی و شیمیایی کاربرد زیادی دارد مورد توجه قرار گیرد . در این مقاله سعی شده ضمن شناسایی رویشگاه گز منطقه شهداد و گونه‌های گز موجود در منطقه، شیره تولید شده، فرایند تولید، شیوه بهره‌برداری و میزان تولید در طول دوره بهره برداری مورد بررسی قرار گیرد و در پایان راهکارهای مفید برای تولید بهتر و بیشتر و ترغیب بهره برداران به برداشت این محصول با ارزش ارائه خواهد کرد.
لغات کلیدی : گز شهداد ، گز نگبین 


مقدمه

انسان با پیشرفت و تکامل تمدن به منابع طبیعی دست یافته و برای رفع نیازهای خود ، به بهره برداری از این منابع پرداخته است. در گذشته به دلیل عدم آگاهی کافی ، بهره برداری صدمات جبران ناپذیری به منابع طبیعی وارد نموده به طوری که بسیاری از گونه های گیاهی در حال نابودی می باشد . در صورتی که اگر بهره برداری به طریق علمی انجام شود، بهره برداری از محصولات فرعی منابع طبیعی می تواند یکی از مهمترین اقلام برای صادرات خارجی و تأمین ارز مورد نیاز صنایع داخلی نیز باشد. در این میان گز یکی از گونه های بسیار با ارزش میباشد که از لحاظ زیست محیطی و تولید بسیاری محصولات فرعی حائز اهمیت است. در سطح جهان 55000 گونه گز می روید که 32 گونه آن در فلات پهناور ایران بویژه ‍‍ نواحی استپی، شوره زارها و نواحی گرمسیری گسترش دارند و در بعضی از نواحی کشور تشکیل جوامع( بوته زار، درختچه زار) وسیعی را می دهند. درختان و درختچه های گز از نظر تثبیت خاک ایجاد بادشکن و استفاده در صنایع خرده چوب و کاغذ سازی اهمیت زیادی دارند. به هر حال گونه های گز یکی از مقاوم ترین گیاهان در برابر شرایط سخت و نامساعد اقلیمی می باشند و در اکثر مناطق خشک از جمله استان پهناور کرمان و منطقه شهداد گسترش دارند . منطقه شهداد به واسطه همجواری با کویر لوت دارای شرایط سخت جوی و گرمای شدید تابستان بوده و همواره در معرض هجوم شن های روان میباشد. وجود رویشگاه گز به مساحت 25 هکتار در فاصله سه کیلومتری شرق شهداد، نقطه امیدی برای رفع نابسامانیهای موجود میباشد. طول این رویشگاه 5/62 کیلومتر و عرض آن به 4 کیلومتر می رسد که بین 3 و 58 - 43 و 57 طول شرقی و 6 و 35-30 و 30 عرض شمالی قرار دارد .

کلیاتی مربوط به تیره گز

تیره گز دارای سه جنس است که مهمترین آنها جنس Tamarix می باشد . نام عمومی جنس گز احتمالاً از واژه tambvo که نام رودخانه ای در بیرنه می باشد و درختان گز بسیار در آن منطقه رویش دارد ، اشتقاق یافته است . تحقیق و بررسی روی گونه گز از زمانهای خیلی پیش آغاز شده است . ابن سینا دانشمند و فیلسوف مشهور ایرانی اولین دانشمندی است که از طبقه بندی همه گیاهان نام برد و در مورد طرفا ( درخت گز ) اشاراتی در کتابهای قانون ، رساله جوریه و دانشنامه علایی داشته است . پس از آن لینه گیاه شناس معروف نام گز ( tamavicus ) را در کتاب خود به سال 1719 ذکر می کند و پس از آن دانشمندان متعدد روی جنس گز و گونه های آن مطالعه و تحقیق نموده اند. تیره گز شامل گیاهان درختچه ای یا درختی است با برگ های متنوع و اشکال مختلف غلافی ، ساقه آغوش ، درقاعده گوشی شکل و یا باریک ، کوچک و فلسی شکل ، گل آذین متشکل از خوشه های ساده و گلهای 4 و یا 5 قطعه ای نر و ماده و تک جنسی است و گیاه دو پایه می باشد . کاسبرگ ها در پایین متصل به همدیگر ، 2 عدد داخلی و 2 یا 3 عدد بیرونی ، گلبرگ ها ریزان و یا غیر ریزان ( در این حالت گلبرگ تا مرحله میوه باقی می ماند ) ، پرچم ها به تعداد 4،5،10،تا 15 متصل به زیر و یا حاشیه ، دیسک کمی گوشتی و یا گاهی پوست پیازی و دارای کنگره هایی است که بین میله پرچم و یا درمحـل اتصـال میله های پرچم ( میـله پرچم به کنگره متصل می شود ) قرار دارند . خامه 3تا4 تایی ، میوه کپسول و با 3 یا 4 شکاف شکفته می شود ، دانه معمولی بدون کرک و اگر داشته باشد کرک ها مزچه مانند بدون پایک متصل به نوک دانه می باشد .

گونه های گز موجود در منطقه

دو گونه گز در منطقه وجود دارد که گز تولید می کنند . اولی درختچه ای است که دارای برگهایی به رنگ سبز نسبتاً مات ، باریک ، نوک تیز ، ساقه آغوش و فشرده به هم که اختصاصاً در غالب مناطق نسبتاً گرم مانند منطقه مدیترانه ،جنوب فرانسه ، الجزایرو نواحی جنوبی ایران می روید و ارتفاع آن 5/1 تا 2 متر و حتی بیشتر می باشد . شاخه های باریک و کوتاه آن پوستی به رنگ قهوه ای مایل به قرمز و بر روی آن گلهای کوچک و به هم فشرده ای به رنگ گلی و مجتمع و به صورت سنبله های دراز ، ظاهر می شود. هر گل شامل 5 کاسبرگ ، 5گلبرگ و 5 پرچم می باشد . میوه ها پوشینه و بیضوی است که پوست آنها دارای طعم قابضی است . میوه کمی تلخ و دارای اثر دارویی است و در بعضی کتابها ریشه گیاه را مؤثر ذکر نموده اند . این گونه را به نام Tamarix gallica و به نام محلی کورگز ذکر گردیده است.
گونه دوم درختچه ای است با ارتفاع حداکثر یک تا دومتر که سطح برگها پوشیده از غده می باشد و طول خوشه ( سنبل گل ) 5/1 سانتیمتر ، عرض 5 میلیمتروگل غیر متراکم و برگهایی ساقه آغوش دارد . ساقه ها به رنگ قهوه ای مایل به خاکستری می باشد . نام محلی آم گلی گیسک می باشد و ازاین گونه های گز تحت عنوان tamarix gemanica نام برده شده است . 
خصوصیات شیره ( گز شهداد ) 
گز شهداد ماده ای است به رنگ سفید مایل به زرد با طعمی شیرین و ملایم که بر اثر گزش نوعی حشره به خارج ترشح می شود.
حشره از راسته جور بالان (Homoptra) به نام Manniparus coccus می باشد. مقدار صمغی که از محل گزش حشره تراوش می شود به اندازه تقریبی یک نخود است .این ماده دارای ساکاروز ، قند تبدیل یافته و نیز یک موسیلاژ قابل هیدرولیز ( تحت H2SO4 ) و پراکسیداز است که علاوه بر مصارف تهیه شیرینی ،در مداوای بیماری های سینه بکار می رود.

شیوه بهره برداری

در فصل بهره برداری هر روز صبح ، زنان و کودکان از آبادی های اطراف به طرف جنگلهای گز رفته و به جمع آوری شیره گز اقدام می کنند. جمع آوری بصورت کاملا سنتی صورت میگیرد بطوریکه هر شخص با حمل کیسه ای به جمع آوری شیره سفت شده از سطح گیاه میپردازد. جمع آوری شیره گز احتیاج به اعمال خاصی ندارد ، چنانچه ذکر شد در اثر گزش حشره شیره پرورده از محل زخم خارج شده و به تدریج سفت می شود . محل گزش در هر قسمت ساقه گیاه که دارای بافت نرم است می باشد .

موادو روشها :

هدف در این تحقیق بررسی طول فصل بهره برداری، میزان شیره بهره‌برداری شده توسط یک شخص در طول روز ، تناوب برداشت، برآوردمیزان کل تولید سالیانه در منطقه و بررسی قضیه از دیدگاه اقتصادی ، اجتماعی می‌باشد. بدین منظور در 2 سال متوالی کلیه پارامترهای مذکور بررسی گردید . در سا اول، برداشت بصورت پیایی درطول دوره بهره‌برداری صورت گرفت و در سال دوم بصورت یک روز درمیان ، همچنین میزان شیره بهره‌برداری شده توسط هر شخص در پایان روز توزین می‌‌گردید . در پایان دوره بهره برداری نیز میزان کل برداشت محاسبه و با سالهای گذشته مقایسه گردید.

نتایج و بحث :

بررسی نتایج آمار موجود در طی سالهای متوالی نشان می‌دهد که فصل بهره‌برداری از اوایل مهر ماه تا اواخر آذرماه میباشد و درصورت وقوع بارندگی در این فصل، این دور کوتاهتر خواهد بود و اولین بارندگی در منطقه باعث عدم ترشح شیره می‌گردد. حتی شبنم و رطوبت زیاد از ترشح شیره جلوگیری بعمل می‌آورد و باعث تعطیلی کار بهره برداران می‌شود. توزین محصول بهره‌برداری شده توسط هر شخص و برآورد میانگین مقادیر مذکور نشان داد که هر نفر در طول روز حدود 30کیلوگرم شیره گز استحصال می‌کند. نتایج حاصل از برداشت متوالی و پیاپی شیره گز، حاکی از این بود که برداشت یک روز درمیان باعث افزایش مقدار محصول می‌گردد. با احتساب طول دوره بهره برداری و مقایسه نتایج بدست آمده با سالهای پیش، هر ساله به طور متوسط قریب به 30 تن شیره از جنگلهای گز منطقه شهداد استحصال می‌شود. طی سالهای گذشته متاسفانه قیمت فروش گز شهداد پایین بوده و از تعداد بهره‌بردارن کاسته شده است و در صورتیکه بازاریابی و زمینه صادرات کز شهداد فراهم شود، بهره برداری و زمینه استحصال این محصول برای مردم منطقه که افرادی با درآمد بسیار پایین میباشند بسیار مفید و مثمرثمر خواهد بود.

منابع

1-ثابتی، حبیب الله ، درختان ودرختکاریایران 
2-قهرمان ، احمد، فلور ایران 


Shahdad Tamarix Loot-s Kavir Sap
Mohammad Taher Bostani ,_ Hojat Allah Hoseiny Nejad
Kerman _ Bolvar Jomhori _ Natural Ressorces Total Office
Bostani-taher@yahoo. Com
Abstract 
With Progress and Completing The Civilization Human Could Find Out The Meaning of Natural Recources and For Raising His Necessities Use From These Resources and Provided His Food and Many Elsenesecities . In Past Because of Nonexisting Enough Information Enploiting and Utilization Injery to Natural Resources That Various Plants Generation Would Overthrow . If This Way Would Do Accourding to Charactristics ‍of any Plant and In Scientific Methods . All Plant Generation was alive and Natural Resouces Vutiuzation Could be an Important Way In Exporting and Providing Foregn Exchang . in This rast country There Are 32 kind of 55000 Tamarisk in The World in Another Way Many of Its variants Grow In Iran ,And many of Them are In Salty Dry And Warm In An Entensire Space . Todays Tamarix trees and Shrubs Are So Important In Soil Stabilizing And Some Of Them Can use In Wood Industrials .Any how Tamarisk is One Of The Most Resistente Plant In Bad Conditions Of Climate And Spread In Dry Areas . in the other hand it can produce some useful secondary products like Gazangabin gum that use in chemical and food industrial.
Key words: Tamarix, Gozangabin gum, shahdad

 

گز شهداد شهد کویر لوت
محمد طاهر بوستانی وحجت ا- حسینی نژاد 
کارشناسان اداره کل منابع طبیعی استان کرمان
کرمان ـ بلوار جمهوری اسلامی ـ نرسیده به چهار راه فرهنگیان ـ اداره کل منابع طبیعی استان کرمان

 


برچسب‌ها:

 
موضوعات
لینک دوستان
دیگر موارد
تماس با ما

.